संघर्ष गर्नेले नै जीवन चिन्दो रै’छ
लक्ष्मी शर्मा झट्ट हेर्दा आम महिला देखिन्छिन्। होचो कद, अनुहारमा चिन्ताका रेखा र भविष्यका कल्पना देख्दा उनीसँग संघर्ष र सफलताका यति धेरै पत्र छन् भन्ने अनुमान गर्न सकिँदैन। ६ दशकअघि काठमाडौंको काँठक्षेत्र मानिने महाराजगन्जमा जन्मिएकी लक्ष्मी शर्मा नेपालकी प्रथम टेम्पु ड्राइभरका रूपमा परिचित छिन्। अहिले उनको परिचय नेपाली हस्तकला विदेश निर्यात गर्ने पहिलो महिलाका रूपमा स्थापित छ। विद्यालयको मुख नदेखेकी लक्ष्मी साहित्य पनि लेख्छिन्। हालै गीति-सङ्ग्रहसमेत निकालेकी लक्ष्मीले चलचित्र प्रेमयुद्ध पनि निर्माण गरेकी थिइन्। एउटा काममा सफलता पाएपछि अर्कोमा हात हाल्ने बानीले उनलाई अहिलेसम्म सक्रिय बनाइरहेको छ।
तपाईंलाई प्रथम महिला टेम्पो चालक भनिन्छ। अहिले त यो साधारण पेसा भएको छ। त्यो बेलाको अवस्था कस्तो थियो ?
अहिले पनि महिलाले टेम्पो वा गाडी चलाएको देखियो भने मानिसहरू एकपटक फर्किएर हेर्छन्। त्यो बेला महिलाहरू सार्वजनिक स्थानमा काम गर्न निस्कँदैनथे। त्यस्तो बेला एउटी तरुनीले टेम्पो चलाउनु, यात्रुसँग भाडा उठाउनु, आफैंले त्यसको मर्मत-सम्भार गर्नु अनौठो मानिन्थ्यो। त्यसमाथि म टेम्पो चालकमा मात्र सीमित भइनँ। काम सिक्दै टेम्पो किन्दै अघि बढें र एक दर्जनजति टेम्पो किनेर टेम्पो व्यवसायी नै बनें। नेताहरूले क्रान्तिकारी काम भन्छन् नि, मैले यस्तो काम गर्नु त्यस्तै क्रान्तिकारी काम थियो।
कति सालतिर ?
२०३४ सालतिर।
टेम्पो व्यवसायमा छिर्नुपर्ने कारण के थियो ?
म अर्काको घरमा काम गर्थें। सानै उमेरमा तीन छोरीकी आमा भैसकेकी थिएँ। अर्काको घरमा काम गरेर तीन जना छोरीलाई लेखपढ गराउन र पाल्न सकिनँ। आफ्नै व्यवसाय नगर्ने हो भने छोरीहरूको भविष्य मेरो जस्तै बिग्रन्छ भन्ने लागेर सम्भावनाको खोजी गर्न थालें। त्यो बेला टेम्पो चालकले पनि राम्रै पैसा कमाउँछन् भन्ने सुनेपछि ड्राइभिङ पेसा सुरु गरेकी हुँ।
टेम्पो चलाउन कसरी सिक्नुभयो ?
मैले त्यतिबेला आफ्नी साहिँली सानिमासँग १० हजार ऋण लिएर लिलामीको टेम्पो किनेकी थिएँ। ५ महिना ड्राइभर राखेर यो व्यवसाय गर्दा थाहा भयो, आम्दानी मेरो होइन, उसको पो बढिरहेको रहेछ। टेम्पोको सामग्री लिन सिलिगुडी -भारत) गएका बेला मैले आफ्नो समस्या ग्यारेजवालालाई भनें। उसले टेम्पो चलाउन सिकाइदियो। फर्किएपछि ड्राइभरलाई निकालें र आफै कुदाउन थालें।
लाइसेन्स नलिइ ?
लाइसेन्स त धेरै पछि सम्मानका रूपमा ट्राफिक प्रहरीले दिएको हो।
टेम्पो चालकका रूपमा तपाईंले अनुभव गरेको मुख्य समस्या के थियो ?
आफैं टेम्पो चलाउन थालेपछि मेरो आम्दानी अचानक बढ्न थाल्यो। यो पेसा राम्रोसँग गर्ने हो भने छोरीहरूलाई राम्रो विद्यालय पढाउन सक्छु भन्ने आँट आयो। त्यसपछि ऋण लिँदै धमाधम टेम्पो किन्न थालें र दैनिक आम्दानी साहूलाई तिर्न थालें, तर समस्या के आइदियो भने ड्राइभरहरू यो बिगि्रयो, त्यो बिगि्रयो भन्दै ग्यारेजवालासँग कमिसन खाँदा रहेछन्। फेरि समान लिने निहुँले सिलिगुडी पुगेर ग्यारेजको सामान्य तालिम लिएँ। नेपाल फर्किएर लुकी-लुकी ग्यारेजवालाले कसरी काम गर्छन् भनेर सिकें। त्यसपछि आफै मिस्त्री भएँ। त्यसपछि ड्राइभरहरूले मलाई ठग्न सकेनन्।
यसरी जमिसकेको व्यवसाय अचानक किन छाड्नुभएको ?
टेम्पो व्यवसाय गर्नुअघि म कूटनीतिक नियोगका कर्मचारीको घरमा काम गर्थें। मेरो घरको दुःख देखेर ती विदेशी महिलाले 'हस्तकलासम्बन्धी तालिम लिऊ। हामीले नेपाल छाडेपछि तिमी आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्छौं' भनेर सल्लाह दिएका थिए। मेरो आर्थिक अवस्था अन्यन्तै न्यून देखेपछि उनीहरूले नै तीन महिनासम्म बनारसमा तालिमको व्यवस्था मिलाएका थिए। उनीहरूको घर छाडेपछि तुरुन्तै हस्तकलाको व्यवसाय सुरु गर्न सकिन। त्यसका लागि १ लाखजति पुँजी चाहिँन्थ्यो। त्यो पैसा मसँग हुने कुरै थिएन। टेम्पो व्यवसाय त्यही उद्योग स्थापनाका लागि पुँजी संकलन थियो।
हस्तकला उद्योग कति सालमा स्थापना गर्नुभयो ?
२०४३ सालमा। १ लाख जम्मा गर्न करिब १० वर्ष लाग्यो। मैले टेम्पो बेचेर यो उद्योग सुरु गरेकी हुँ।
तपाईंको उद्योगको नाम लक्ष्मी उड क्रफ्ट छ, तर हाडका सामग्री उत्पादन गर्नुहुन्छ, किन ?
मैले बनारसमा काष्ठकलाको तालिम लिएकी थिएँ। उद्योग स्थापनापछि मैले उत्पादन गरेका काठका भाँडाकुँडा ठमेलका क्युरियो पसललाई दिनुपथ्र्यो। ती पसलले सामग्री बिक्री भए पनि समयमा पैसा दिँदैनथे। म टेम्पो चलाउँदै पैसा उठाउन जान्थें, त्यसैले उनीहरू अलि हेपाहा व्यवहार गर्थे। अश्लील व्यवहार गर्थे। विदेशी नागरिकलाई बेच्न खोज्दा उनीहरू रूखबाट बनेका सामग्री किन्नु वातावरण नाश गर्ने कारण बन्नु हो भन्थे। रूखबाट सामग्री बनाउँदा नेपालका रूख काटिन्छन्, त्यसले वातवरण बिग्रन्छ भन्ने सोच विदेशीहरूमा रहेछ। वातावरणलाई हानि नगर्ने सामग्रीको खोजी गर्दै जाँदा हाडका सामग्री बनाउने जुक्ति फुरेको हो।
हाड कसरी खोज्नुहुन्छ ?
जुन बेला मैले हाडका सामग्री बनाउने निर्णय गरें, त्यो बेला राँगा-भैंसीका हाडखोर विष्णुमती नदीका किनारमा फालिएका हुन्थे। त्यस्ता सामग्री गन्हाउने भएका कारण त्यो क्षेत्र वरपर दुर्गन्ध फैलिन्थ्यो। मैले त्यही हाड ल्याएर प्रशोधन गर्ने निर्णय गरें। दिउँसो ती हाड खोर जम्मा गर्दा मलाई पागल भन्न सक्थे। त्यसैले राति टेम्पो लिएर जान्थें र हाडखोर हालेर घर र्फकन्थें। त्यो दुर्गन्धले टोल-छिमेकलाई पनि असर पथ्र्याे। गाली पनि खान्थें, तर आफ्नो योजनामा अडिएर मैले हाडका सामग्री उत्पादन गर्न थाले। यसलाई विदेशीले रुचाए। किनभने मैले वातावरण बचाउने र कला देखाउने काम एकसाथ गरेकी थिएँ। अहिले वधशालाबाटै हाडखोर जम्मा गर्न लगाउँछु।
हाडबाट कुन-कुन वस्तु उत्पादन गर्नुहुन्छ ?
विश्व बजारमा हाम्रो उद्योगको हाडको टाँक निकै लोकपि्रय छ। तैपनि हाडबाट बनेका काइँयो, चिम्टीजस्ता सौन्दर्य सामग्रीको पनि राम्रो माग छ। भाडाँ-कुँडादेखि घरमा सजाइने सम्पूर्ण सामग्री हाडबाटै निर्माण गर्छु। आफ्ना उत्पादनको पहिलो डिजाइन म आफैं तयार पार्छु। विश्वबजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ भनेर विश्वस्त भएपछि मात्र त्यसलाई व्यावसायिक रूप दिन्छु।
यो सफलताको अवस्थामा म कुनै बेला घरेलु कामदार थिएँ भन्दा अप्ठयारो लाग्दैन ?
लाग्दैन, त्यही घरेलु कामदार भएकै कारण मैले यो तालिम लिन पाएँ। विदेशीको घरमा काम गरेका कारण तीन दिन मात्र विद्यालय गएकी एउटी गरिबकी छोरीले अंग्रेजी बोल्न सिकी। त्यही भाषा सिकेकै कारण आज म विश्वका सबैजसो विकसित देश पुगेर आफ्नो उत्पादनको प्रचार गर्न सक्छु। प्रत्येक कामले नयाँ ज्ञान दिन्छ र माथि उक्लन सहयोग गर्छ। म आफ्नो कथा भन्न किन पनि लाज मान्दिनँ भने जसले जति तल बसेर काम सिक्छ, उसले उत्ति नै बढी अनुभव प्राप्त गर्छ।
यो स्थानमा पुर्याउन सबैभन्दा ठूलो सहयोग कसले गर्यो ?
कसैले पनि गरेनन्। पहिलो पटक जे काम गर्दा पनि तिरष्कार नै भोग्नुपर्छ। टेम्पो चलाउँदा, मिस्त्री काम गर्दा, दुर्गन्धित नदी किनारामा गएर हाडखोर जम्मा गर्दा कसैले पनि यसले राम्रो काम गर्न लागेकी हो भनेर कल्पनासम्म गर्न सकेनन्। काममा सफलता पाएपछि मात्र मानिसको ध्यान तानिँदो रहेछ।
घरका सदस्यहरूले पनि सहयोग गरेनन् ?
आमाले माया गर्नुहुन्थ्यो। तालिम लिन बाहिर जाँदा तीनवटी छोरी छाडेर हिँडी, अब तिम्री छोरी फर्किन्न, पोइल गै भनेर गाउँलेले कुरा लगाउँदा उहाँ पनि हो कि क्या हो भनेझैं गर्नुहुन्थ्यो। केहीले चर्को ब्याजमा ऋण दिएर पनि सहयोग गरेकै हुन्। अहिले सम्झदा सहयोग गर्ने भन्दा पनि अविश्वास गर्ने, हियाउने, टेम्पो चलाउने र हाडको काम गर्ने भनेर घृणा गर्नेहरू बढी थिए जस्तो लाग्छ।
तपाईंले श्रीमान्को चर्चा नै गर्नुभएन नि ?
मेरो अनुभवमा श्रीमान् भनेको रक्सी खाने, श्रीमती कुट्ने, मैले कमाएको पैसा पनि लुटेर लाने पुरुष हो। मैले कहिल्यै पनि अरू महिलाले भन्ने गरेको श्रीमान्को रूप देखिनँ। सुत्केरी भएर अस्पतालमा लड्दा पनि उ भेट्न आएन। अरूले रुखा-सुखा दिएको खान पनि डराउनुपथ्र्यो। यति ठूलो असुरक्षा महसुस गर्नुपर्यो कि प्रहरी लगाएर आफ्नो सुरक्षा गर्नुपर्यो। मेरो त टाढाको कुरा, आफ्ना सन्तानको पनि जिम्मेवारी नलिने मानिसलाई के लोग्ने भन्नु ? जुन बेला म आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्ने भएँ, त्यही दिन मैले आफूलाई मुक्त गरें।
बाल्यकालको सम्झनाचाहिँ कस्तो छ ?
पाँच वर्षकी हुँदा म दरबारमा हाँस गोठाली भएर छिरेकी थिएँ। १० वर्षको उमेरमा म घर फर्किएको सपना हो कि जस्तो मिर्मिरे सम्झना छ। दरबारमा काम गरेकी हुनाले मैले ठूला मानिसको घरमा काम गर्दा उनीहरूसँग कस्तो व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने कुरा सिकें। फलस्वरूप मैले कहिल्यै ठूला मानिसका अघि अपमानित हुनुपरेन।
अहिले तपाईंको अवस्था कस्तो छ ?
मेरो उद्योग केही वर्षअघिसम्म नेपाली हस्तकला बेचेर सबैभन्दा बढी विदेशी मुद्रा भित्र्याउने उद्योगका रूपमा स्थापित थियो। ३ सयभन्दा बढी कामदार थिए। रातदिन उद्योग चल्थ्यो। जुन दिनदेखि मेरो उद्योगमा ट्रेड युनियन छिर्यो, कामभन्दा बढी राजनीति हुन थाल्यो। उद्योग धराशायी भयो। देशको कला विदेशमा पुर्याएर नेपालको आर्थिक विकासमा धेरै-थोरै भरथेग गरेकी मान्छे अहिले रुँदै बस्नुपर्ने अवस्थामा पुगेकी छु।
ट्रेड युनियनले कामदारको अधिकारलाई व्यवस्थित गर्छ, कामदार र मालिकबीच गहिरो सम्बन्ध स्थापित गर्छ भन्ने मान्यता छ, तपाईं यसको विरोधी हो ?
मैले अपाङ्ग एवं रोगीसमेतलाई रोजगारी दिएकी थिएँ। म आफैं दुःख गरेर माथि आएकी हुनाले कामदारले बढीभन्दा बढी सुविधा पाउनुपर्छ भन्ने कुरामा म सहमत छु। यद्यपि त्यसको पनि एउटा सीमा हुन्छ। उद्योग नै धराशायी बनाउने गरी राजनीति गर्न मिल्छ ? यत्रो वर्ष मैले गरेको योगदानको कुनै अर्थ छैन ?
'हामीले नेपालमा विकास भएका सफ्टवेयर र बिपिओ -बिजनेस प्रोसेसिङ आउटसोर्सिङ) सर्भिसेजले राम्रो बजार पाएका छन्,' अध्यक्ष ढकालले भने- 'यस विषयमा विस्तृत जानकारी होस् भनेर नै सफ्टटेकको मञ्च उपलब्ध गराइएको हो।' ढकालका अनुसार दसौं लाख डलरको कारोबार हुने यो क्षेत्रका सम्बन्धमा राज्यसमेत बेखबर छ।
पहिलो कुरा, हामी पाँच वर्षदेखि सानो स्वरूपमा डिइसिसीमा सफ्टटेकआयोजित गरिरहेका थियौं, यो वर्ष भृकुटीमण्डपमा आएका छौं। ३५-४० वटा स्टलबाट १ सय २० वटा स्टलमा सफ्टेकलाई विस्तार गरेका छौं। दोस्रो कुरा, क्यान सफ्टटेकपनि अब इन्फोटेक झैं सूचना तथा सञ्चार प्रविधिसम्बन्धी चासो राख्ने अत्यधिक दर्शकको उपस्थिति हुने मेला बनेको छ। सफ्टवेयरका लेटेस्ट भर्सन, विकास भएका नयाँ सफ्टवेयरहरू, स्मार्ट फोन, ट्याब्लेट पिसी, प्याड तथा ल्यापटपमै इनबिल्ट भएर आएका थुप्रै एप्लिकेसन एवं सफ्टवेयर प्रदर्शनीमा छन्। मेलामा नेटवर्किङ तथा वायरलेस प्रविधिमा भएका चमत्कारिक उपलब्धिसँग साक्षात्कार गर्न सकिन्छ। मेलामा विद्यार्थीहरूलाई जागिरे भावनाबाट मुक्त गर्न उद्यमी बनाउने कार्य पनि सुरु भएको छ। वल्र्ड बैंक र कम्पनी रजिस्ट्रार कार्यालयको सहकार्यमा निजी संस्थाको काम-काराबाही अनलाइन सिस्टममा लाने अवधारणाको विकास गर्दैछौं।
उत्तेजक पहिरनले पुरुषलाई आकषिर्त गर्न खोज्ने महिलाहरूका लागि एउटा दुःखद खबर छ। हालै गरिएको एक अनुसन्धानमा पुरुषले सरल, शालीन र अनुशासित पहिरन लगाउने महिलालाई बढी मन पराएको देखिएको छ। बेलायती मनि सेभिङ अनलाइन साइट 'वोंउचरकोइसप्रो' ले गराएको अनुसन्धानमा ४५ प्रतिशत पुरुषले पूर्ण रूपमा जीउ छोप्ने पहिरन लगाएकी महिलालाई मन पराएको पाइयो। सामान्य पहिरन भएका महिलाले भित्रैदेखि आकषिर्त गर्ने तथा त्यसको प्रभाव दीर्घकालीन हुने पनि उनीहरूले बताए। ३१ प्रतिशत पुरुषले मात्र 'हट' पहिरन वा शरीर प्रदर्शन गर्ने महिलातर्फ झुकाव राखेको कुरा सर्वेक्षणका क्रममा देखियो। ती ३१ प्रतिशतले पनि त्यस्तो रुचि क्षणिक हुने कुरा स्वीकार गरे।
यौन हिंसाको सन्दर्भमा प्रायः महिलाहरू पीडित भएको सुनिन्छ। यद्यपि किशोरहरू पनि यौन हिंसाको चपेटामा छन्। रोचक त के छ भने, यसरी नावालिग किशोरमाथि यौन हिंसा गर्नेमा अधिकांश महिला छन्। अमेरिकाका सुधारगृहहरूमा गरिएको एक सर्वेक्षणबाट यस्तो तथ्य सार्वजनिक भएको हो।
युरोपेली मुलुक गि्रसले विश्वकै कामोत्तेजक मुलुकको 'उपमा' पाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा गरिएको एक सर्वेक्षणमा गि्रसले विश्वकै १० शीर्ष कामोत्तेजक मुलुकको सूचीमा शीर्ष स्थान प्राप्त गरेको हो। गि्रसका सर्वसाधारणमा यौनसम्पर्क अहिले पनि जीवनको प्राथमिक सूचीमा पर्छ। गि्रसका ८७ प्रतिशत मानिसले आफूले सातामा कम्तीमा एकपटक यौनसम्पर्क गर्ने गरेको बताएका छन्। सर्वेक्षणमा यौनसम्पर्क गर्ने उमेर, प्राथमिकताजस्ता विषयमा प्रश्न गरिएको थियो। कामोत्तेजक देशको सूचीमा ब्राजिल दोस्रो स्थानमा छ। ब्राजिलका ८२ प्रतिशत व्यक्तिले सातामा कम्तीमा एकपटक यौनसम्पर्क गर्ने गरेको बताएका छन्।
